Sahra’da bulunan Mars göktaşı 4,1 milyar yıl öncesinin sırlarını ortaya çıkarıyor
7 Kasım 2026 | 13.12 | 5 dakika okuma
Kaynak NASA
Afrika’nın Sahra Çölü’nde keşfedilen Teghaza 001 adlı Mars göktaşı, Kızıl Gezegen’in milyarlarca yıl önceki jeolojik geçmişine ilişkin önemli kanıtlar sundu. Bilim insanları, en az 4,1 milyar yıllık kayada Mars’ın eski kabuğunun suyla etkileşime girdiğini gösteren kimyasal izler tespit etti.
Mars’ın geçmişinde suyun nasıl bir rol oynadığına ilişkin araştırmalara yeni bir bulgu eklendi. Batı Afrika ülkesi Mali’deki Sahra Çölü’nde 2022 yılında bulunan ve Teghaza 001 olarak adlandırılan göktaşının, Dünya’da keşfedilmiş en eski Mars kayaçlarından biri olduğu belirlendi. Yapılan incelemeler, göktaşının yalnızca yaşıyla değil, mineral yapısı ve kimyasal özellikleriyle de daha önce araştırılan Mars örneklerinden ayrıldığını ortaya koydu.
NASA tarafından desteklenen araştırmanın sonuçları, 29 Ekim 2026’da bilim dergisi Scienceta yayımlandı. Çalışmaya göre göktaşı, Mars’ın oluşumundan sonraki ilk birkaç yüz milyon yıllık döneme ilişkin izler taşıyor.
Mali’deki Teghaza tuz düzlüğünün adını taşıyan göktaşı, toplam 798,5 gram ağırlığındaki sekiz parçadan oluşuyor. Parçaların en büyüğü ise 442 gram ağırlığında. Pembemsi ve kahverengi tonlarıyla dikkat çeken kaya, bilim insanlarına Mars’ın yüzeyinin altında milyarlarca yıl önce yaşanan jeolojik süreçleri inceleme fırsatı sunuyor.
Küçük kristaller Mars’ın milyarlarca yıllık geçmişini ortaya çıkardı
Araştırmanın başyazarı, NASA’nın Jet İtki Laboratuvarında görev yapan gezegen bilimci Yang Liu, göktaşının ilk değerlendirmelerde son derece eski bir kayaç olduğunun anlaşılmadığını belirtti.
Teghaza 001 başlangıçta, Dünya’da bulunan Mars göktaşlarının büyük bölümünü oluşturan şergotit grubunda değerlendirilmişti. Bu gruptaki örneklerin çoğu, Mars’ın erken dönemine kıyasla çok daha genç kayaçlardan oluşuyor.
Ancak ayrıntılı laboratuvar incelemeleri, Teghaza 001’in alışılmış örneklerden farklı özellikler taşıdığını gösterdi.
Araştırmacılar, göktaşının içerisinde zirkon kristalleri tespit etti. Magmatik kayaçların soğuması sırasında oluşabilen bu kristaller, içerdikleri radyoaktif elementler sayesinde kayaçların yaşının belirlenmesinde önemli bir kaynak oluşturuyor.
Yapılan tarihlendirme analizleri, göktaşının en az 4,1 milyar yıl önce oluştuğunu ortaya koydu. Böylece Teghaza 001’in, Mars’ın ilk dönemlerinde oluşan kabuk ve manto malzemelerine ilişkin doğrudan bilgiler barındırdığı anlaşıldı.
Araştırmada kullanılan yöntemler de dikkat çekti. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsünden bilim insanlarının katkısıyla uygulanan lazer destekli tarihlendirme tekniği, çok küçük mineral tanelerinin incelenmesini sağladı.
Geleneksel yöntemlerde daha büyük miktarda kaya malzemesinin kimyasal işlemlerden geçirilmesi gerekirken yeni yaklaşım, örneğin daha büyük bölümünü koruyarak analiz yapılmasına olanak tanıyor. CNN’e konuşan araştırmacı Hayward Melton’a göre bu teknik, bazı tarihlendirme işlemlerinin yaklaşık bir ay yerine bir günde gerçekleştirilmesini sağlayabiliyor.
Mars’ın eski kabuğunda suyun izlerine rastlandı
Teghaza 001’i bilimsel açıdan önemli kılan bulgulardan biri de kayaçtaki su etkileşiminin kimyasal izleri oldu.
Araştırmacılar, göktaşının mineral yapısını ve oksijen izotoplarını inceleyerek Mars’ın eski kabuğunda su içeren akışkanların kayaçlarla reaksiyona girdiğine ilişkin kanıtlar elde etti.
Özellikle oksijen-18 bakımından zengin akışkanlarla gerçekleşen etkileşimlerin izleri, göktaşının Mars’tan koparak uzaya savrulmasından önce suyla değişime uğradığını gösteriyor.
NASA’nın değerlendirmesine göre bu değişim, yaklaşık 4,1 milyar yıl önce meydana gelmiş olabilir. Bulgular, Mars’ın erken dönemindeki su ve kayaç etkileşimlerinin anlaşılması açısından önem taşıyor.
Teghaza 001’in geçmişine ilişkin Haziran 2026’da Science Advances dergisinde yayımlanan ayrı bir araştırma da kayanın içerdiği su ve hidrojen izotoplarını incelemişti. Çalışmada, Mars’ın eski su rezervuarlarına ait kimyasal izlerin bulunduğu ve sonuçların gezegenin erken atmosferinden uzaya hidrojen kaybı yaşandığını öngören modellerle uyumlu olduğu bildirilmişti.
Bu veriler, günümüzde soğuk ve kurak bir gezegen olan Mars’ın geçmişteki su döngüsünün daha hareketli olduğunu düşündürüyor.
Ancak araştırmalarda tespit edilen su izleri, Mars’ta yaşam bulunduğunun kanıtı olarak değerlendirilmiyor. Bulgular, gezegenin geçmişteki çevresel koşullarının ve suyun jeolojik süreçlerdeki etkisinin anlaşılmasına katkı sağlıyor.
Göktaşının Mars’taki olası çıkış noktaları belirlendi
Bilim insanları, Teghaza 001’in yalnızca ne zaman oluştuğunu değil, Mars’ın hangi bölgesinden gelmiş olabileceğini de araştırdı.
Göktaşının mineral bileşimi ve kimyasal özellikleri, NASA’nın Mars görevleri sırasında elde ettiği verilerle karşılaştırıldı.
Mars Reconnaissance Orbiter uzay aracının gözlemleri başta olmak üzere gezegenin yüzeyine ilişkin bilgilerden yararlanan araştırmacılar, Mars’ın güneydeki yüksek bölgelerinde göktaşının özellikleriyle örtüşen 13 olası kaynak konumu belirledi.
Bununla birlikte kayanın hangi noktadan koptuğu kesin olarak saptanamadı.
Araştırmacılara göre Teghaza 001, Mars’ın iç kesimlerindeki sıcak kayaç malzemesinden kaynaklanan magmanın soğumasıyla oluştu. Daha sonra gezegenin kabuğunun bir parçası haline gelen kayaç, zaman içinde su içeren akışkanların etkisiyle kimyasal değişime uğradı.
Mars’a çarpan bir gök cisminin oluşturduğu güçlü etki sonucunda gezegenin yüzeyinden koparak uzaya savrulduğu düşünülen parça, uzun bir yolculuğun ardından Dünya’ya ulaştı.
Göktaşının Mars’tan tam olarak ne zaman ayrıldığı ve Dünya’ya hangi tarihte düştüğü ise henüz bilinmiyor.
Dünya’daki diğer Mars göktaşlarından farklı
Teghaza 001’in mineral bileşimi, bilim insanlarının daha önce incelediği Mars örnekleriyle önemli farklılıklar gösteriyor.
Kayaçta kalsiyum bakımından zengin minerallerin alışılmadık oranlarda bulunması ve oksijen izotoplarının kendine özgü dağılımı, göktaşının Mars’ın şimdiye kadar doğrudan örneklenmemiş bir kabuk bölgesini temsil ettiğine işaret ediyor.
NASA’nın aktardığına göre Teghaza 001, Dünya’da bulunan en eski üç Mars göktaşından biri. Diğer eski örneklerden farklı olarak tek bir kayaç türünün özelliklerini taşıması, Mars’ın erken kabuğunun oluşum koşullarının daha ayrıntılı incelenmesine olanak sağlıyor.
Araştırmada yer almayan Imperial College London öğretim üyesi Matthew Genge, CNN’e yaptığı değerlendirmede bu kadar eski bir Mars örneğinin, gezegenin oluşumunun ilk aşamalarını anlamak açısından önemli olduğunu vurguladı.
Genge’ye göre göktaşı, yalnızca Mars’ın yüzeyine değil, milyarlarca yıl önce yüzeyin altında gerçekleşen süreçlere ilişkin de bilgiler sunuyor.
2022 yılındaki keşfin ardından göktaşı, ABD’nin Maine eyaletindeki Maine Mineral & Gem Museum tarafından satın alındı. Müzenin göktaşı bölümü başkanı ve koleksiyoncu Darryl Pitt, örneğin daha önce incelenen Mars kayaçlarından farklı mineral yapısının ve olağanüstü yaşının bilimsel ilgiyi artırdığını belirtti. Satın alma işleminin maliyeti açıklanmadı.
