Atatürk’ün Manevi Mirası: Akıl ve Bilim Vurgusu 10 Kasım’da Yeniden Hatırlandı

10 Kasım 2026 | 00.44 | 4 dakika okuma

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün vefatının 88. yılında, gelecek kuşaklara bıraktığı düşünsel miras yeniden gündemde. Tarihî konuşmaları ve eğitim alanındaki adımları, akıl ve bilime verdiği önemi ortaya koyuyor.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938’de hayata veda etti. Aradan geçen 88 yılın ardından Atatürk’ün yalnızca askerî ve siyasi başarıları değil, Türkiye’nin geleceğine ilişkin düşünceleri de önemini koruyor. Bu düşüncelerin merkezinde ise eğitim, bilimsel gelişme ve aklın rehberliği bulunuyor.

Atatürk’ün manevi mirasına ilişkin en çok bilinen ifadelerinden biri, “Benim manevî mirasım, bilim ve akıldır” sözü. Atatürk Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan derlemede yer alan bu ifade, onun değişmez kurallar yerine bilimsel bilgiye ve akıl yürütmeye verdiği önemi anlatıyor.

Sözün tarihsel kaynağına ilişkin önemli bir ayrıntı da bulunuyor. Atatürk Araştırma Merkezi, ifadeyi Hamdullah Suphi Tanrıöver’den aktarımla Cemal Kutay’ın çalışmasına ve İsmet Giritli’nin eserine dayandırıyor. Dolayısıyla bu söz, belirli bir tarihte yapılmış konuşmanın doğrudan tutanağı olarak değil, sonradan aktarılan bir anlatım olarak değerlendiriliyor.

Atatürk’ün bilim ve eğitime ilişkin yaklaşımı ise tarihleri bilinen konuşmalarında ve Cumhuriyet döneminde hayata geçirilen uygulamalarda açık biçimde görülüyor.

Kurtuluş Savaşı sürerken eğitim gündemdeydi

15 Temmuz 1921’de, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri’nin devam ettiği günlerde Ankara’da Maarif Kongresi toplandı. Mustafa Kemal Paşa, ülkenin bağımsızlığı için askerî mücadelenin sürdüğü bir dönemde eğitimcilerle bir araya gelerek kongrenin açılışını gerçekleştirdi.

Kadın ve erkek öğretmenlerin katıldığı toplantıda ilkokul ve ortaokul programları ile köyler için öğretmen yetiştirilmesi gibi konular ele alındı. Atatürk Ansiklopedisi’ne göre Mustafa Kemal Paşa, eğitimde eski yöntemlerin terk edilmesini ve çağdaş yaklaşımların benimsenmesini savundu.

Savaşın ağır koşulları nedeniyle kongre çalışmalarından kesin sonuçlar elde edilemedi. Bununla birlikte toplantının savaş sırasında düzenlenmiş olması, eğitim meselesinin Millî Mücadele döneminde de öncelikli konular arasında yer aldığını gösterdi.

Bursa ve Samsun konuşmalarında bilimin yeri

Mustafa Kemal Paşa, 27 Ekim 1922’de Bursa’da İstanbul’dan gelen öğretmenlere hitap etti. Bu konuşmasında ülkenin dünyadaki gelişmelerden uzak kalamayacağını belirterek bilim ve teknolojideki ilerlemelerin takip edilmesi gerektiğini vurguladı.

“İlim ve fen için kayıt ve şart yoktur” ifadesiyle bilimsel bilginin herhangi bir ülke veya toplumla sınırlandırılamayacağına işaret etti. Eğitim kurumlarının da bu anlayış doğrultusunda geliştirilmesini savundu.

Atatürk’ün konuya ilişkin en çok bilinen açıklamalarından biri ise 22 Eylül 1924’te Samsun’da öğretmenlere yaptığı konuşmada yer aldı. Bugün yaygın biçimde “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir” sözleriyle hatırlanan ifadenin özgün konuşmadaki kapsamı daha genişti.

Atatürk, bu konuşmasında bilim ve fennin yaşamda ve uygarlık yolunda temel yol gösterici olduğunu söyledi. Ayrıca bilimsel bilginin sürekli geliştiğini, bu gelişmelerin zamanında izlenmesinin gerektiğini belirtti.

Atatürk Araştırma Merkezi’nin yayımladığı konuşma metni, onun yalnızca mevcut bilgilerin öğrenilmesini değil, yeni bilimsel gelişmelerin takip edilmesini de gerekli gördüğünü ortaya koyuyor.

Harf Devrimi ve Millet Mektepleri

Bilim ve eğitime verilen önem, Cumhuriyet’in ilk yıllarında gerçekleştirilen düzenlemelerle uygulamaya da yansıdı.

1 Kasım 1928’de yeni Türk harflerinin kabul edilmesinin ardından okuryazarlığın yaygınlaştırılması amacıyla Millet Mektepleri kuruldu. 1 Ocak 1929’da resmen faaliyete başlayan bu kurumlarda yetişkinlere okuma yazmanın yanı sıra temel hesap ve yurttaşlık bilgileri de öğretildi.

Mustafa Kemal Atatürk, Millet Mektepleri’nin Başöğretmenliği görevini üstlendi. Eğitim faaliyetleri şehirlerin yanında köylerde de yürütüldü.

Atatürk Ansiklopedisi’nde yer alan verilere göre Türkiye’de 1927 yılında yüzde 10,5 olan okuryazarlık oranı, 1935 yılına gelindiğinde yüzde 20,4’e yükseldi. Millet Mektepleri, bu dönemde yetişkinlerin eğitime erişimini genişleten önemli kurumlardan biri oldu.

Cumhuriyet’in 10. yılında aynı mesaj

Atatürk, 29 Ekim 1933’te Cumhuriyet’in 10. yılı dolayısıyla yaptığı tarihî konuşmada da bilimsel ilerlemeye verdiği önemi yineledi.

Onuncu Yıl Nutku’nda Türkiye’nin çağdaş uygarlık düzeyinin üzerine çıkması hedefini dile getirdi. Bu hedef doğrultusunda Türk milletinin ilerleme ve uygarlık yolundaki rehberini “müspet ilim” olarak tanımladı.

Atatürk’ün 1921’de eğitimcilerle yaptığı toplantıdan 1924’teki Samsun konuşmasına, Millet Mektepleri’nden 1933 tarihli Onuncu Yıl Nutku’na uzanan yaklaşımında akıl, eğitim ve bilim ortak bir yer tuttu. Böylece manevi mirasına ilişkin sözlerin işaret ettiği düşünce, yalnızca aktarılan bir ifadede değil, farklı dönemlerde kayda geçen konuşmalarında ve eğitim alanındaki uygulamalarında da karşılık buldu.