ABD Irak’tan çekildi: 2003’te başlayan savaşın sivil bilançosu 200 bini aştı
3 Ekim 2026, 11:34 • 6 dk okuma
İHA
ABD’nin Irak’taki askerî varlığının sona ermesiyle, 2003’teki işgalle başlayan ve farklı dönemlerden geçen 23 yıllık süreçte yeni bir sayfa açıldı. Iraq Body Count, 2003 sonrasında Irak’ta şiddet nedeniyle 200 binden fazla sivilin yaşamını yitirdiğini belgeliyor. Brown Üniversitesi’nin araştırması ise siviller, güvenlik güçleri ve savaşan gruplar dahil doğrudan savaş kaynaklı ölümlerin 280 binin üzerine çıktığını gösteriyor.
ABD ordusunun Irak’taki son birliklerini çekmesiyle, Mart 2003’te Saddam Hüseyin yönetimini devirmek amacıyla başlatılan askerî müdahaleden 23 yıl sonra Washington’ın ülkedeki askerî varlığı sona erdi. Çekilme, ABD ile Irak arasında 2024’te üzerinde uzlaşılan ve uluslararası koalisyonun görevini kademeli olarak sonlandırmayı öngören planın son aşamasını oluşturdu.
Ancak 2003 ile 2026 arasındaki dönem, kesintisiz bir ABD askerî varlığı şeklinde ilerlemedi. ABD güçleri 2011’de Irak’tan büyük ölçüde çekildi. IŞİD’in 2014’te Irak ve Suriye’de geniş alanları ele geçirmesinin ardından Amerikan askerleri, Irak hükümetinin talebiyle oluşturulan uluslararası koalisyon kapsamında ülkeye yeniden konuşlandırıldı. Daha sonraki dönemde ABD’nin rolü ağırlıklı olarak eğitim, danışmanlık, istihbarat paylaşımı ve IŞİD’e karşı operasyonlara destek şeklinde tanımlandı.
ABD ordusu, kimyasal silah bulunduğu bahanesiyle işgal ettiği Irak’tan 23 yıl sonra çekildi. Amerikan işgali ülkede isyanlar, terör ve iç savaşı tetiklerken, sadece doğrudan çatışmalar nedeniyle en az 200 bin sivil hayatını kaybetti.
Sivil ölümlerinde 200 bin eşiği aşıldı
Savaşın Irak halkı üzerindeki bilançosunun kesin rakamlarla ortaya konulması ise aradan geçen yıllara rağmen kolay değil. Kullanılan yöntem, veri kaynakları ve “savaş kaynaklı ölüm” tanımına göre farklı araştırmalar birbirinden önemli ölçüde ayrılan sonuçlara ulaşıyor.
Irak’taki şiddet kaynaklı sivil ölümlerini medya haberleri, hastane ve morg kayıtları, resmî belgeler ile sivil toplum kuruluşlarının verilerini karşılaştırarak kayıt altına alan bağımsız Iraq Body Count projesine göre, 2003’teki işgalden sonra 200 bin 65 ile 226 bin 628 arasında sivil, doğrudan şiddet olaylarında hayatını kaybetti. Proje, savaşçılar da dahil edildiğinde toplam şiddet kaynaklı ölüm sayısını yaklaşık 300 bin olarak veriyor. Kuruluş ayrıca eksik bildirimler ve kayıt altına alınamayan vakalar nedeniyle gerçek sayının belgelenen rakamların üzerinde olabileceğine dikkat çekiyor.
Bu rakamların önemli bir ayrıntısı bulunuyor: Iraq Body Count verileri yalnızca ABD veya koalisyon güçlerinin neden olduğu ölümleri değil, 2003 sonrasında Irak’ta meydana gelen bombalı saldırılar, mezhep çatışmaları, isyancı grupların saldırıları, güvenlik güçlerinin operasyonları ve diğer şiddet olaylarında yaşamını yitiren sivilleri de kapsıyor. Dolayısıyla 200 bini aşan toplamı tek bir tarafın doğrudan neden olduğu can kaybı olarak değerlendirmek verilerin kapsamını doğru yansıtmıyor.
ABD ordusu, kimyasal silah bulunduğu bahanesiyle işgal ettiği Irak’tan 23 yıl sonra çekildi. Amerikan işgali ülkede isyanlar, terör ve iç savaşı tetiklerken, sadece doğrudan çatışmalar nedeniyle en az 200 bin sivil hayatını kaybetti.
Brown Üniversitesi: Doğrudan ölümler 280 binin üzerinde
Brown Üniversitesi Watson Enstitüsü bünyesindeki Costs of War projesinin Mart 2023’te yayımladığı çalışma da Irak savaşının insan kaybına ilişkin geniş kapsamlı bir tablo ortaya koydu.
Araştırmaya göre Mart 2003 ile Mart 2023 arasında Irak’ta doğrudan savaş şiddeti nedeniyle hayatını kaybeden sivillerin sayısı 186 bin 694 ile 210 bin 38 arasında tahmin edildi. Iraklı asker ve polislerin, muhalif savaşçıların, ABD askerlerinin, yüklenici personelin ve diğer grupların kayıpları da hesaba katıldığında doğrudan ölümlerin toplamı 280 bin 771 ile 315 bin 190 aralığına ulaşıyor.
Brown Üniversitesi araştırmacıları, doğrudan çatışmalarda yaşamını yitirenlerin savaşın toplam insani maliyetinin yalnızca bir bölümünü oluşturduğunu vurguluyor. Sağlık hizmetlerinin aksaması, temiz suya ve gıdaya erişimde yaşanan sorunlar, altyapının tahrip olması ve zorunlu göç gibi savaşın dolaylı etkileri nedeniyle meydana gelen ölümlerin hesaplanmasının çok daha güç olduğu belirtiliyor. Bu nedenle doğrudan şiddete dayalı ölüm istatistikleri ile savaşın tüm etkilerinden kaynaklanan ölüm tahminleri arasında önemli farklar bulunabiliyor.
Nitekim İngiliz araştırma kuruluşu Opinion Research Business, 2008’de yayımladığı hane araştırmasına dayanarak Mart 2003-Ağustos 2007 dönemindeki çatışmalar nedeniyle yaklaşık 1,03 milyon Iraklının öldüğünü tahmin etmişti. Çalışma 2 bin 414 yetişkinle yapılan yüz yüze görüşmelerden elde edilen verilerin Irak genelindeki hane sayısına uygulanmasına dayanıyordu. Bu tahmin, olayları tek tek belgeleyen Iraq Body Count gibi çalışmalardan çok daha yüksek çıktı ve kullanılan örnekleme ile hesaplama yöntemleri daha sonra akademik tartışmalara konu oldu. Bu nedenle farklı araştırmaların rakamlarını aynı yöntemle elde edilmiş kesin sayılar gibi karşılaştırmak mümkün değil.
Çocuklar çatışmaların ağır bedelini ödedi
Irak’taki uzun süreli çatışmalar çocuklar üzerinde de ağır sonuçlar bıraktı. UNICEF’in Birleşmiş Milletler tarafından doğrulanan verilere dayanarak 2023’te açıkladığı bilançoya göre, Irak için sistematik izlemenin başladığı 2008’den 2022 sonuna kadar 3 bin 119 çocuk öldürüldü, 5 bin 938 çocuk ise yaralandı veya kalıcı şekilde zarar gördü. Böylece yalnızca doğrulanabilen çocuk ölümleri ve yaralanmalarının toplamı 9 bini geçti.
Bu sayı 2003’te başlayan işgalin ilk beş yılını kapsamıyor. UNICEF de güvenlik koşulları ve vakaların tamamının raporlanamaması nedeniyle doğrulanmış rakamların gerçek bilançodan daha düşük olabileceğini belirtiyor.
Irak’ta IŞİD’in kontrol ettiği bölgelerde yaşanan çatışmalar, bombalı saldırılar ve savaş sonrasında arazide kalan patlayıcı mühimmat da çocuk kayıplarında etkili oldu. Birleşmiş Milletler’in daha sonraki raporlarında patlamamış mühimmat ve savaş kalıntılarının çocukların ölümü ve yaralanmasında önemli nedenlerden biri olmayı sürdürdüğü kaydedildi.
Savaşa gerekçe gösterilen kitle imha silahları bulunamadı
ABD öncülüğündeki koalisyonun Mart 2003’te Irak’a yönelik askerî harekâtının temel gerekçelerinden biri, Saddam Hüseyin yönetiminin kitle imha silahı programlarına sahip olduğu yönündeki Amerikan istihbarat değerlendirmeleriydi.
Savaşın ardından yürütülen kapsamlı incelemeler ise bu değerlendirmelerin önemli bölümlerinin yanlış olduğunu ortaya koydu. ABD tarafından oluşturulan Kitle İmha Silahları İstihbarat Komisyonu, savaş öncesinde Irak’ın nükleer programını yeniden kurduğu, biyolojik silah stokları tuttuğu ve kimyasal silah üretimini yeniden başlattığı yönündeki temel istihbarat değerlendirmelerinin hatalı olduğunu bildirdi. Irak Survey Group da 1991 sonrasında Irak’ın önemli miktarda kimyasal silah üretimini yeniden başlattığına dair güvenilir kanıt bulamadı.
Çekilme planı iki aşamada uygulandı
Washington ile Bağdat arasında 2024’te varılan mutabakat, Irak’taki uluslararası koalisyon misyonunun iki aşamada dönüştürülmesini öngörüyordu. ABD Savunma Bakanlığı tarafından açıklanan plana göre ilk aşamada koalisyonun Irak’taki askerî görevinin Eylül 2025’e kadar sona ermesi, ikinci aşamada ise Irak’taki bazı imkânların Suriye’de IŞİD’e karşı yürütülen operasyonları desteklemek amacıyla en az Eylül 2026’ya kadar kullanılabilmesi planlandı.
30 Eylül 2026’da tamamlanan son çekilmeyle ABD’nin Irak’taki askerî birliklerinin ülkeden ayrıldığı açıklandı. Böylece 2003 işgali, 2011’deki ilk çekilme, 2014’te IŞİD’e karşı yeniden konuşlanma ve sonrasında danışmanlık ağırlıklı göreve dönüşen Amerikan askerî varlığının son aşaması da tamamlanmış oldu. ABD ile Irak arasındaki güvenlik ilişkisinin ise askerî birliklerin ülkede konuşlandırılmasına dayalı modelden eğitim, istihbarat ve ikili güvenlik iş birliğine doğru dönüştürülmesi öngörülüyor.
