12 Eylül Darbesi’nin 46. Yılı: Siyasi Mesajlar, Anmalar ve Hesaplaşma Tartışmaları?
Tarih: 12 Eylül 2026 Cumartesi, 12:53
Okuma süresi: Yaklaşık 8 dakika
AA
Türkiye, 12 Eylül 1980 askeri darbesinin 46. yıl dönümünü geride bıraktı. Darbenin yıl dönümünde siyasi partilerden açıklamalar gelirken, darbe döneminde işkence gören mağdurlar yaşadıklarını bir kez daha kamuoyuyla paylaştı. 1982 Anayasası’nın değiştirilmesi çağrıları ve darbecilerin yargılanma süreci, günün öne çıkan başlıkları arasında yer aldı.
Ne Oldu, Ne Zaman ve Nasıl Gelişti?
12 Eylül 1980 günü sabaha karşı, dönemin Genelkurmay Başkanı Kenan Evren’in televizyondan okuduğu bildiriyle Türkiye Büyük Millet Meclisi feshedildi, siyasi partiler kapatıldı ve ülke yönetimine askeri müdahale edildi. Darbenin ardından Başbakan Süleyman Demirel’in yanı sıra Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan ve Alparslan Türkeş gibi siyasi liderler sürgüne gönderildi.
Darbe döneminde 650 bin kişi gözaltına alındı, 230 bin kişi yargılandı, 7 binden fazla kişi için idam istendi ve 50 kişi idam edildi. 30 bin kişi işinden çıkarılırken, 14 bin kişi vatandaşlıktan çıkarıldı.
Mağdurlar 46 Yıl Sonra Acılarını Anlattı
Darbenin üzerinden geçen 46 yıla rağmen mağdurların anlatımları, dönemin ağır koşullarını gözler önüne serdi. Kırıkkale’de yaşayan darbe tanıkları, maruz kaldıkları işkence, baskı ve insanlık dışı uygulamaları anlattı.
Gözaltında “C5” adı verilen yerde işkence gördüğünü belirten İzzet Yıldız (68), “İnsanın aklının, hayalinin almayacağı işkenceler yaşadık. 16 metrekarelik odada 30 kişi betonun üzerinde yatıyorduk. Filistin askısına alıyor, elektrik veriyorlardı” dedi.
6 yıl cezaevinde kalan İrfan Toptaş (68) ise MHP davasında idamla yargılandığını belirterek, “Üzerimize köpekler salındı. Toplu namaz kılmak yasaktı. Cezaevindeki 6 yılımın son 3 yılını tecritte geçirdim” ifadelerini kullandı.
Mamak Askeri Cezaevi’nde kalan emekli öğretmen Mustafa Hulusi Ulusan (70) da yaşadıklarını şöyle anlattı: “Bazı şeyler vardır; yaşanır ama anlatılamaz. Mamak da bizim için öyleydi. Arkadaşlarımızın çığlıklarını dinlemek başlı başına işkenceydi. Bir yatakta üç kişi yatıyorduk. Bugün bile düşündüğümde tüylerim diken diken oluyor”.
Ulucanlar Cezaevi’nde Anma Etkinliği
12 Eylül darbesinin mağdurları, Ankara’daki Ulucanlar Cezaevi’nde düzenlenen etkinlikte bir araya geldi. Darbe döneminde yargılanan ve cezaevlerinde kalan Hakverdi Satılmış ile idam cezası alan ülkücü sanıkların avukatlığını yapan Şevket Can Özbay, o dönemde yaşadıklarını anlattı.
1978 yılında henüz 15 yaşındayken cezaevine giren Hakverdi Satılmış, gözaltında işkence gördüğünü ve bir süre Ulucanlar Cezaevi’nde kaldığını belirtti. Satılmış, 12 Eylül 1980 darbesinin ardından “MHP ve Ülkücü Kuruluşlar Davası” kapsamında 220 kişiyle birlikte idam talebiyle yargılandığını ifade etti.
Darbe sonrasında yargılanan ülkücü sanıkların avukatlığını üstlenen Şevket Can Özbay ise cezaevlerinde tutulan kişilerin ağır işkencelere maruz kaldığını belirtti. Özbay, “Cumhuriyet tarihinin en büyük yanlışlarından biri de ülkücülerin komünistlerle bir tutulmasıydı” dedi.
Siyasi Partilerden Yıl Dönümü Mesajları
Darbenin 46. yıl dönümünde siyasi parti temsilcileri açıklamalarda bulundu.
AK Parti: Genel Başkan Yardımcısı ve Parti Sözcüsü Ömer Çelik, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, “Demokrasimize dönük ağır bir saldırı olan 12 Eylül askeri darbesinin ülkemize ihanetini unutmuyoruz. Her darbe milli iradeye ve insanlık onuruna dönük millet ve devlet düşmanı bir saldırıdır” ifadelerini kullandı. Çelik ayrıca, “Hukukun askıya alındığı, millet iradesinin gasbedildiği o karanlık günler, demokrasimizi koruma konusunda her zaman hassas olmamız gerektiğini bizlere her daim hatırlatmaktadır” dedi.
Adalet Bakanı: Akın Gürlek, 12 Eylül 1980 darbesinin “demokrasi tarihimizin kara lekelerinden biri” olduğunu belirterek, “Askeri vesayet, milletimizin iradesini gasp etmiş; sivil siyaseti kesintiye uğratarak ülkemizin siyasi, toplumsal ve hukuki hayatında derin izler bırakmıştır” değerlendirmesinde bulundu. Gürlek, “Türkiye Yüzyılı” hedeflerinin en önemli unsurlarından birinin, vesayetçi zihniyeti kurumsallaştıran ve darbe döneminin izlerini taşıyan 1982 Anayasası’nı bütünüyle geride bırakarak Türkiye’yi sivil bir anayasaya kavuşturmak olduğunu vurguladı.
İYİ Parti: Genel Başkanı Dervişoğlu, 12 Eylül darbesinin “millet iradesine düşürülmüş kara bir leke” olduğunu belirterek, “Bu büyük milletin emekle, inançla ve fedakarlıkla yoğrulmuş iradesi, hiçbir darbenin ve hiçbir vesayetin gölgesinde kalmayacak kadar güçlüdür” ifadelerini kullandı.
BBP: Genel Başkanı Destici, partisinin kuruluşundan bu yana milli iradenin yanında olduğunu belirterek, 12 Eylül, 28 Şubat ve 15 Temmuz süreçlerinde darbelere karşı aynı duruşu sergilediklerini ifade etti.
Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı: Burhanettin Duran ise “Türkiye’nin demokrasi tecrübesi göstermiştir ki milli iradenin üzerinde hiçbir güç yoktur” paylaşımında bulundu.
Darbecilerin Yargılanma Süreci
12 Eylül darbesini yapan Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya, darbeden 32 yıl sonra, 2012 yılında yargı önüne çıkarıldı. Ancak her iki isim de 2015 yılında hayatını kaybettiği için davaları düştü.
Darbenin ardından faaliyetleri durdurulan DİSK’in davası ise 24 Aralık 1981’de başladı. Darbe döneminde açılan dava sayısı 210 bini, yargılanan kişi sayısı ise 230 bini buldu.
1982 Anayasası Tartışması
12 Eylül darbesinin en kalıcı miraslarından biri olan 1982 Anayasası, yıl dönümünde yeniden tartışma konusu oldu. Adalet Bakanı Akın Gürlek’in “sivil, demokratik, özgürlükçü ve kuşatıcı yeni bir anayasa” çağrısı, darbe döneminin hukuki mirasının tasfiyesi tartışmalarını gündeme taşıdı.
1982 Anayasası, askeri darbe sonrası hazırlanan ve vesayet kurumlarını (Milli Güvenlik Kurulu’nun geniş yetkileri, YÖK, Devlet Güvenlik Mahkemeleri gibi) kurumsallaştıran bir metin olarak biliniyor. Anayasanın değiştirilmesi, yıllardır sivil siyasetin gündeminde yer alıyor.
Bundan Sonra Ne Olacak?
12 Eylül darbesinin yıl dönümü, Türkiye’nin demokrasi ve vesayet tartışmalarının merkezinde yer almaya devam ediyor. Yeni anayasa çalışmalarının önümüzdeki dönemde TBMM gündemine gelmesi bekleniyor. Adalet Bakanı’nın açıklamaları, hükümetin 1982 Anayasası’nı tamamen değiştirme yönünde bir irade ortaya koyduğunu gösteriyor.
Darbecilerin yargılanması konusunda ise Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya’nın ölümüyle hukuki süreç tamamlanmış durumda. Ancak darbe döneminde işkence ve kötü muamele gördüğünü belirten mağdurların açtığı davalar ile 12 Eylül’ün hesabının sorulmasına yönelik talepler sürüyor. Müfit Can Saçıntı gibi bazı mağdurlar, 41 yıl sonra dahi yeni davalar açabiliyor.
Darbe mağdurları için en önemli beklenti, yaşananların resmi hafızada yerini koruması ve benzer süreçlerin bir daha yaşanmaması için demokratik kurumların güçlendirilmesi olarak öne çıkıyor.
